Karşılıksız çek, banka hesabında yeterli bakiye bulunmadan düzenlenen bir çek türüdür. Bu durum, çek sahibinin ödeme yapmaya yetecek kadar parasının olmaması anlamına gelir. Karşılıksız çek düzenleyenler, birçok ülkede idari yaptırımlarla karşılaşabilirler. Bu yaptırımlar, para cezaları, hukuki işlem başlatılması veya çek kullanma haklarının geçici veya kalıcı olarak kısıtlanması gibi olabilir. Bu nedenle, çek düzenlerken hesapta yeterli bakiye bulundurmak büyük önem arz etmektedir.
Karşılıksız çek, çeki düzenleyen kişinin hesabında çek tutarı kadar yeterli bakiye bulunmadığı için tam veya kısmen ödenemeyen bir çek türüdür. Bu durumda çeki alan kişi, çeki bankaya ibraz ettiğinde ödeme alamaz çünkü çekin karşılığı yoktur. Banka, ibraz edilen çeki inceledikten sonra çekin karşılıksız olduğunu tespit ederse, üzerine “karşılıksızdır” gibi bir ibare basar ve çeki sahibine iade eder. Bu ibare, çeki alan kişiyi çekin geçersiz olduğu konusunda uyarır ve çekin karşılığı olmadığı anlamına gelir. Bu durumda çek sahibi, çekin bedelini tahsil etme hakkını kaybeder ve karşılıksız çek düzenlemek ciddi yasal sonuçlar doğurabilir.
Çek Nedir ?
Çek, Türk Ticaret Kanunu’nda belirtilen hükümler çerçevesinde düzenlenen ve ticari hayatta sıklıkla kullanılan bir ödeme aracıdır. Ticari işlemlerde ödeme yapmak veya almak için kullanılan çekler, belirli bir tutarı belirli bir kişiye veya kuruluşa ödeme yapmayı taahhüt eder. Bir çekin düzenlenmesi ve kullanılmasıyla ilgili bazı önemli hususlar bulunmaktadır. Çekin doğru şekilde düzenlenmesi ve kullanılması, hukuki sorunların önlenmesi açısından önemlidir. Çekin temel unsurları arasında şunlar yer alır:
- Düzenleme Şartları: Çek, Türk Ticaret Kanunu’nda belirtilen şekil şartlarına uygun olarak oluşturulmalıdır. Çekin üzerinde “çek” kelimesinin açıkça belirtilmesi gerekmektedir.
- Ödeme Yeri ve Tarihi: Çekin ödeme yeri ve ödeme tarihi belirtilmelidir. Ödeme yeri veya düzenleme yerinin bulunmaması durumunda, çeki düzenleyenin ticaret unvanında belirtilen yer ödeme yeri olarak kabul edilir.
- Çeki Düzenleyenin Bilgileri: Çek üzerinde çeki düzenleyen kişinin veya kurumun ticaret unvanı ve imzası yer almalıdır.
- Çek Tutarı ve Alıcı Bilgileri: Çekin ödenecek miktarı ve alıcının (lehdarın) bilgileri belirtilmelidir. Çekler, ticari işlemlerde güvenli ve yaygın bir ödeme aracı olmasına rağmen, dikkatli ve doğru şekilde kullanılmalıdır. Aksi halde, hukuki sorunlarla karşılaşılabilir. Bu nedenle çek kullanırken ilgili mevzuatı dikkatlice takip etmek ve gerekli şartlara uygun olarak düzenlemek önemlidir.
Karşılıksız Çek Ne Demek ?
Çek, ödeme emri niteliğine sahip kıymetli bir evraktır ve ticari faaliyetlerde ödeme aracı olarak sıklıkla kullanılır. Diğer ekonomik evraklar gibi, çek de tahsil edildiğinde para değeri taşır. Çek, bankadan tahsil edilir. Çeki düzenleyen kişi adına kesilen bir çek, bankaya gidilerek üzerinde yazan miktar kadar paraya çevrilebilir. Ancak, çekte belirtilen miktarın çeki düzenleyen kişinin hesabında bulunmaması durumunda, çeki tahsil etmek isteyen kişi banka tarafından karşılıksız çek olduğu konusunda bilgilendirilir.
Bu durumda, çeki düzenleyen kişinin hesabında yeterli bakiye bulunmadığı için çek karşılıksızdır ve tahsil edilemez. Banka, çekin karşılıksız olduğunu belirten bir bildirim yapar ve çek sahibi bu durumu öğrenmiş olur.
Karşılıksız Çek Düzenlemenin Suçu Nedir ?
Karşılıksız çek düzenleme suçunun birden fazla müeyyidesi bulunmaktadır. Bu müeyyideler, sırasıyla adli para cezası, çek yapraklarının iadesi ve çek düzenleme ve hesap açma yasağı olarak kendini gösterir. Hamil, elinde bulundurduğu çekin karşılıksız olmasına sebep olan kişi hakkında şikayette bulunursa, icra ceza mahkemesinde ceza davası açılabilir. Ancak suç, çekin yazılması veya dolaşıma çıkarılmasıyla değil, çekin bankaya ibraz edilmesiyle oluşur.
Hamilin, suçu öğrendiği tarihten itibaren 3 ay içinde veya en geç 1 yıl içinde şikayette bulunması gerekmektedir. Şikayette bulunulduğunda öncelikle uygulanacak ceza adli para cezasıdır. Her bir çek için 1500 güne kadar adli para cezasına hükmedilebilir. Bu para cezasının miktarı, suçlunun sosyal ve ekonomik durumu göz önünde bulundurularak mahkeme tarafından takdir edilir. Ancak alacaklı şikayetinden vazgeçerse veya borçlu ödemesi gereken tutarı faiziyle birlikte ödeyip alacaklıyı tatmin ederse, çekin karşılıksız olmasına bağlanan cezai müeyyideler ortadan kalkacaktır.
Banka Karşılıksız Çek Durumunda Ne Yapar ?
5941 sayılı Çek Kanunu‘na göre, düzenleyen dışında başka bir hamil, bankaya karşılıksız çek ibraz ettiğinde bankalar, her bir çek sayfası için belirlenen tutarları ödemekle yükümlüdür. Ancak bu ödemelerin yapılabilmesi birtakım şartlara bağlıdır. Çekin karşılığının banka tarafından ödenebilmesi için çekin kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi gerekmektedir. Banka personeli, çekin karşılıksız olduğunu tespit ettiğinde, çeki ibraz eden hamilin talebi doğrultusunda çekle ilgili “karşılıksızdır” işlemi yapma sorumluluğu altındadır. Ancak bu işlem için çekin yine süresi içinde bankaya ibraz edilmiş olması gerekmektedir.
Düzenleyen kişi dışındaki hamil tarafından bankaya ibraz edilen ancak çek hesabında karşılığı bulunmayan veya kısmen bulunan çekler için bankalar çek yaprak bedeli ödemekle yükümlüdür. Bu bedelin tutarı, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası tarafından her yıl ocak ayında Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan fiyat endekslerindeki yıllık değişimler hesaplanarak belirlenir.
Karşılıksız Çekin Cezai Müeyyidesi Nedir ?
5941 sayılı Çek Kanunu’na göre, çekin ibraz tarihinde çek sahibinin hesabında yeterli bakiyenin bulunmaması durumunda çek sahibi suçlu kabul edilir. Karşılıksız çek düzenlemenin yaptırımları arasında adli para cezası, çek yapraklarının iadesi, çek düzenleme ve hesap açma yasağı gibi cezalar bulunmaktadır.
Karşılıksız çek düzenleyen kişi, yasal süre içerisinde çeki ibraz eden hamil tarafından şikayet edilmesi halinde cezai sorumlulukla karşı karşıya kalabilir. Çekin kanuni ibraz süresi, çekin düzenlendiği tarihten itibaren 10 iş günüdür. Bu süre içinde çeki düzenleyen kişinin hesabında yeterli bakiye bulunmaması durumunda çek sahibi suç duyurusunda bulunabilir.
Türkiye’de çek düzenlerken ve alırken dikkatli olmak önemlidir. Çekin ödeme tarihinde düzenleyen kişinin hesabında yeterli bakiyenin bulunması gerekmektedir. Ayrıca, çeki alırken de çekin ibraz süresine dikkat edilmeli ve gerektiğinde çeki ibraz etmek için zamanında bankaya başvurulmalıdır. Çünkü karşılıksız çek düzenlemenin ciddi yasal sonuçları olabilir ve yasal yaptırımlarla karşılaşılabilir.
Karşılıksız Çek Durumunda Yetkili Mahkeme Neresidir ?
Karşılıksız çek ile karşı karşıya kalma durumunda yetkili mahkeme sorununa değinmeden önce “yetki” kavramını açıklamak, bizlere yetkili mahkemeyi belirleme konusunda oldukça yardımcı olacaktır. Yetki, bir davanın hangi mahkemede açılacağını belirleyen kavramdır. Karşılıksız çek durumunda yetkili mahkemeler, çekin tahsil edilmek amacıyla bankaya ibraz edildiği yer mahkemesi, çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer mahkemesi, çek hesabının sahibinin yerleşim yeri mahkemesi ve şikayetçinin yerleşim yeri mahkemesi şeklinde sıralanabilir.
Karşılıksız Çek Durumunda Yetkili Mahkeme
- Çekin tahsil edildiği yer mahkemesi
- Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer mahkemesi
- Hesap sahibinin yerleşim yeri mahkemesi
- Şikayetçinin yerleşim yeri mahkemesi
Bu yetki kuralları, doğru mahkemede davanın açılmasını sağlamak için önemlidir. Yanlış bir mahkemede dava açılması, mahkeme yetkisizlik sebebiyle davayı reddedebilir ve bu durumda dava tekrar açılması gerekebilir. Dolayısıyla, karşılıksız çek durumunda doğru yetkiyi belirlemek, davanın etkin bir şekilde yürütülmesi için önemlidir.
Karşılıksız Çek Mağdurları Ne Yapmalı ?
Kişi, bankaya müracaat edip elindeki çekin karşılığı olmadığını öğrendiği zaman, çeki düzenleyen kişi adına icra takibi başlatabilir. Çek, bir kıymetli evrak niteliğinde olduğundan, kişi borçlunun mallarını kaçırmasından endişe duyabilir. Bu endişeleri gidermek için kişi, ihtiyati haciz kararı aldırabilir. İcra takibi, çeki ciro eden kişi veya kişilere karşı başlatılmaz.
Kişi, alacağını tahsil etmek için icra takibi yolunu seçtiğinde, öncelikle borçlu kişiye bir bildirimde bulunur. Bu bildirim, ödeme emri niteliğindedir ve borçluya belirli bir süre verilir. Borçlu, 5 gün içinde ödeme emrine itiraz etmezse, icra takibi kesinleşir.
İcra takibi kesinleştiğinde, kişi borçlu adına haciz işlemlerinin başlatılmasını talep edebilir. Çeki ciro eden borçlunun mallarına el konulabilir ve el konulan mallar satıldıktan sonra alacaklı kişi alacağını tahsil edebilir. İcra takibi sırasında, çekin anapara miktarıyla birlikte işleyen faizler de talep edilip alınabilir. Bu sayede, kişi çeki ciro eden borçludan hem anapara miktarını hem de faizleri tahsil edebilir.
Çekin Zamanaşımına Uğraması ve Tahsili
Çek için belirlenmiş olan ibraz süresi, çekin muhataba ibraz edilmesi gereken süreyi ifade eder. Bu süre, çekin kambiyo senedi niteliğini koruması için önemlidir. İbraz süresinin ardından 3 yıl içinde çek için takip işlemi başlatılmalıdır. Eğer bu işlem yapılmazsa, çekin kambiyo senedi özelliği kaybolur ve takip yapılması mümkün olmaz. Çek, kambiyo senedi niteliğini kaybederse ve zamanaşımına uğrarsa, adi senet niteliğini korur. Bu durumda, ilamsız icra takibi yoluyla tahsilat yapılabilir. Ancak zamanaşımına uğramış bir çekin tahsilatı daha zor olabilir.
İbraz süresi, zamanaşımı süresi değil, hak düşürme süresidir. Çek, ibraz süresi içerisinde muhataba ibraz edilmezse, hamilin tüm sorumlulara karşı kambiyo hukukundan kaynaklanan başvuru hakkını kaybettiği görülür. Çekten cayılmadığı sürece, muhatap çekin ibraz süresi geçmiş olsa dahi çeki ödeyebilir.
Karşılıksız Çek Alındığında Ne Yapılmalıdır ?
Çek, kimin adına düzenlenmişse, çekin hamili bankaya başvurduğunda ve çekin karşılıksız olduğunu öğrendiğinde, çekin karşılıksız olduğu tespit edilmelidir. Ardından icra takibi başlatılabilir. Çekin kıymetli evrak olması nedeniyle, borçlu kişinin mal kaçırabileceği endişesiyle ihtiyati haciz kararı da alınabilir. İcra takibi, çeki ciro eden kişilere karşı başlatılmalıdır. İcra takibi yoluna başvurulacağı zaman, öncelikle aleyhinde icra takibi başlatılan kişiye bir bildirim gönderilmelidir. Bu bildirim ödeme emri niteliğindedir ve borçlu kişiye belirli bir süre verir. Borçlu, 5 gün içinde itiraz etmezse, icra takibi kesinleşir.
Kesinleşen icra takibinde, borçlu adına haciz işlemlerinin başlatılması talep edilebilir. Çeki ciro etmiş olan borçlu kişinin mal varlığına haciz konulabilir. El konulan mallar satıldıktan sonra alacaklı kişi alacağını tahsil eder. İcra takibi sırasında, çekin bedeliyle birlikte işleyen faizler de alınabilir.
Karşılıksız Çek İle Karşılaşıldığında Şikayet Süresi Ne Kadardır ?
Mevzuatımıza göre, karşılıksız çek suçu takibi, şikayete bağlı bir suç olarak düzenlenmiştir. Basit bir ifadeyle ifade etmek gerekirse, kişinin karşılıksız çekle karşılaştığı durumda yasal süre içinde ilgili mahkemeye başvurması son derece önemlidir. Çünkü bu süre içinde başvuru yapılmadığı takdirde, borçluya herhangi bir yaptırım uygulanamaz. Bu durumda, en önemli sorulardan biri “şikayet süresi ne kadar veya ne zaman başlar?” olacaktır. Sorunun cevabı oldukça basittir: Şikayet süresi, bankadan “Karşılıksızdır” teyidi alındıktan sonra 3 ay veya her halükarda bir yıldır. Süreye uyulup uyulmadığı banka tarafından otomatik olarak dikkate alınacaktır.
Çek düzenlenmesi yoluyla ticari ilişki kurduğunuz kişiden aldığınız çekin karşılıksız olduğunu banka aracılığıyla öğrendikten sonra yetkili mahkemelere başvurabilirsiniz. Örneğin; davanın hesap sahibinin yerleşim yeri mahkemesinde, çekin ibraz edilmek amacıyla sunulduğu bankanın bulunduğu yer mahkemesinde veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer mahkemesinde dava açılmasını talep edebilirsiniz.
Karşılıksız Çek Keşide Etme Suçu Nedir ?
Karşılıksız çek keşide etme suçunun oluşabilmesi için 5941 Sayılı Çek Kanunu’nda belirtilen şartların gerçekleşmiş olması gerekmektedir. Bu şartlar yerine getirilmeden ilgili suç oluşmamaktadır. İlk olarak, çekin Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenmiş olan şartları taşıması ve usulüne uygun olarak düzenlenmiş olması gerekmektedir.
Bunun ardından, çekin yasal ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi gereklidir. Kanunun ilgili hükümlerine göre çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka bir yerde ödemesi yapılacaksa 1 ay içerisinde bankaya ibraz edilmelidir. Sonrasında çek ile ilgili banka personeli tarafından “karşılıksızdır” işlemi yapılmalı ve çekin karşılığının bulunmadığına dair çeke şerh koyulmalıdır. Tüm bu şartlar oluştuğunda suçun kovuşturulabilmesi için çek hamilinin şikayette bulunması gerekmektedir.
Şikayet şartı, makamların bu suçu kendiliğinden soruşturamayacağı anlamına gelmektedir. Hamil, suçu öğrendikten sonra 3 ay içinde ve her halükarda 1 yıl içinde şikayette bulunabilir. Şikayet mercii normal suçlardan farklı olarak icra mahkemeleridir. Şikayette bulunulmasının ardından, Kanun karşılıksız çek keşide etme suçunu şikayete bağlamış ve şikayet mercii olarak icra mahkemelerini göstermiştir. Buna göre, karşılıksız kalan çekin hamili şikayette bulunduğunda, İcra Ceza Mahkemesi’nde dosya açılmakta ve çekin karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebep olan keşideci hakkında bu dosya üzerinden yargılama yapılmaktadır.
Karşılıksız Çekte İcra Takibi Süresi Ne Kadardır ?
Çeki karşılıksız çıkan hamil, isteğine bağlı olarak müracaat borçlularına veya çeki düzenleyene karşı icra takibi başlatabilir. Ancak müracaat borçlularına karşı icra takibi yapılabilmesi için belirli şartlar gerekmektedir. İbraz süreleri geçirilmişse, bu borçlulara karşı icra takibi yapılamaz. İbraz süreleri ise şöyledir:
- Keşide yeri ile ödeme yeri aynı ise: 10 gün
- Keşide yeri ile ödeme yeri farklı ise: 30 gün
- Keşide yeri ile ödeme yeri farklı kıtalarda ise: 3 ay
Düzenleyene yapılacak takipte ise ibraz süresinin kaçırılması durumunda, çekin altında yatan borç ilişkisi önem kazanır. Bunun yanı sıra, ibraz süresinin geçirilmesi durumunda çek kanuna özgü bir sebepsiz zenginleşme davası açılabilir. Bu dava, Borçlar Kanunu’nda düzenlenen sebepsiz zenginleşme davasından farklılık gösterir.
Sıkça Sorulan Sorular
Karşılıksız Çek Nedir ?
Çeki düzenleyen kişinin hesabında yeterli para bulunmaması durumunda, çeki tahsil etme hakkına sahip olan hamil tahsilat yapamaz. Bu durumda çek, karşılıksız çek olarak kabul edilir.
Karşılıksız Çek Nasıl Tahsil Edilir ?
Çekin karşılıksız olduğunun tespit edilmesinin ardından ödeme emri gönderilir. Bu ödeme emrine 5 gün içinde itiraz edilmediği takdirde, icra takibi başlatılabilir.