İnşai dava, bir hakkın varlığını veya yokluğunu tespit etmek amacıyla açılan davadır. Bu tür davalarda, mahkeme taraflar arasında mevcut bir ihtilafı çözmeye değil, hukuki bir durumun varlığı ya da yokluğu hakkında karar vermeye çalışır. İnşai davalar, genellikle tapu iptal davaları, miras davaları ve bazı tescil davaları gibi durumlarda görülür.
İnşai Dava Nedir?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 108. maddesi uyarınca, bir hukuki durumun oluşması, sona ermesi veya değiştirilmesi için davacının tek taraflı iradesi yeterli olmayabilir veya tarafların anlaşması mümkün olmayabilir. Böyle durumlarda, sonucun sadece bir mahkeme kararıyla elde edilmesi gerekmektedir. Bu tür davalara inşai dava ya da yenilik doğuran dava denir. Kanun koyucu, bazı hukuki durumların yalnızca mahkeme kararıyla netleşmesini istemiştir; zira bu tür durumlar kamu düzeni ile ilgili olup, tereddüte yer bırakmadan açıklığa kavuşturulmalıdır. Bu nedenle, bazı inşai haklar yalnızca mahkeme yoluyla kullanılabilir.
Örneğin, boşanma davası, eşlerden birinin tek başına kararıyla ya da karşılıklı anlaşmayla gerçekleştirilemez. Hangi sebeple olursa olsun boşanma için mutlaka bir dava açılmalıdır ve bu dava, bir inşai dava olarak kabul edilir. Dava süreci hakkında hukuki danışmanlık hizmeti almak için düzce avukat veya avukatınız ile iletişime geçmeniz olası hak ve menfaat kayıplarının önüne geçmeniz için önem arz etmektedir.
İnşai Davaların Nitelikleri ve Özellikleri
İnşai dava, bir yenilik doğuran hakka dayanan ve mahkemeden, mevcut bir hukuki durumun değiştirilmesi, kaldırılması veya yeni bir hukuki durumun yaratılması talebini içeren bir dava türüdür. Yenilik doğuran (inşai) haklar, bazı durumlarda hukuki sonucun doğabilmesi için mutlaka mahkeme kararına ihtiyaç duyar. Örneğin, boşanma, evlenmenin butlanı, soybağının reddi ve ölüme bağlı tasarrufların iptali gibi durumlar yalnızca dava yoluyla sonuçlanabilir.
Ancak, tüm yenilik doğuran haklarla açılan davalar inşai dava değildir. Çünkü bazı durumlarda, hukuki sonuç, hak sahibinin tek taraflı iradesiyle doğar ve mahkeme kararı ya da karşı tarafın onayı gerekmez. Bir sözleşmenin feshi gibi durumlarda, kişinin tek başına bu hakkı kullanarak hukuki sonuca ulaşması mümkündür. Eğer taraflar bu sonuç üzerinde anlaşmazlık yaşarsa ve mahkemeye başvurulursa, bu dava inşai dava sayılmaz; bunun yerine eda veya tespit davası olarak kabul edilir.
Bazı inşai haklar ise tek taraflı kullanılamaz ve hukuki sonucun doğabilmesi için tarafların anlaşması veya mahkeme kararı gereklidir. Bu durumda, uyuşmazlık çıkarsa, taraflardan biri mahkeme aracılığıyla hakkını kullanmak zorunda kalır ve açılan dava inşai dava sayılır.
İnşai davalar, yalnızca kanunla belirlenmiş durumlarda açılabilir ve yeni bir hukuki durum yaratma amacını güder. İnşai davalar, zamanaşımına uğramazlar ve bu davaların sonuçları genellikle geleceğe etkili olur; ancak bazı istisnai durumlarda geçmişe etkili olabilir. İnşai davada verilen karar, ilgili hukuki işlemin geçerli olduğu bir durum yaratır ve bu işlem sonrasında geriye dönüş mümkün değildir. Örneğin, boşanma kararı iptal edilemez, ancak taraflar yeniden evlenebilirler.
İnşai Davaların Uygulama Alanları
İnşai davalar, özel hukuka ilişkin hakların elde edilmesinde ve taraflar arasındaki hukuki uyuşmazlıkların çözülmesinde önemli bir yer tutar. Bu tür davalar, hukuki durumların kurulması, değiştirilmesi veya ortadan kaldırılması amacıyla açılır. İnşai davalara örnek olarak aşağıdaki davalar gösterilebilir:
- Boşanma davası (Türk Medeni Kanunu m.161 ve devamı)
- Evlenmenin butlanı davası (Türk Medeni Kanunu m.145 ve devamı)
- Soybağının reddi davası (Türk Medeni Kanunu m.286)
- Babalık davası (Türk Medeni Kanunu m.301 ve devamı)
- Evlatlık ilişkisinin sona erdirilmesi davası (Türk Medeni Kanunu m.317)
- Ölüme bağlı tasarrufların iptali davası (Türk Medeni Kanunu m.557-559)
- Derneğin feshi davası (Türk Medeni Kanunu m.89)
- Elbirliği ortaklığının giderilmesi davası (Türk Medeni Kanunu m.698)
İnşai Davada Taraflar
İnşai davalarda, davacı, yenilik doğuran hakkını kullanarak hukuki durumun değiştirilmesini talep eden kişidir. Davalı ise, davacının kullanmak istediği bu hak nedeniyle aralarındaki uyuşmazlık bulunan kişidir.
İnşai Davada Hüküm
İnşai davada verilen karar, hukuki durumu değiştiren, yeni bir durum yaratan veya mevcut durumu ortadan kaldıran bir nitelik taşır. Bu tür kararlar, genel olarak geleceğe dönük etkiler yaratır. Örneğin, boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte taraflar boşanmış sayılır, ancak geçmişteki evlilik geçerliliğini sürdürür.
Ancak bazı durumlarda, inşai hüküm geçmişe de etki edebilir. Bu durum, istisnai bir kural olarak kabul edilir ve özel bir sebebe dayandığı takdirde gerçekleşir. Örneğin, soybağının reddi davası gibi davalarda, mahkemenin verdiği karar geçmişe etkili olur. İnşai davanın reddedilmesi durumunda ise, mahkeme kararının ret olması, aslında davacının ileri sürdüğü inşai hakkın mevcut olmadığını ortaya koyar ve bu, bir inşai hüküm sayılmaz.
İnşai Hak Nedir?
İnşai (yenilik doğurucu) haklar, sahibine mevcut hukuki durumunu değiştirme yetkisi veren haklardır. Bu hak, hak sahibi tarafından tek taraflı bir irade beyanı ile ya da taraflar arasında karşılıklı anlaşma yoluyla kullanılabileceği gibi, aynı zamanda dava açarak da kullanılabilir.
İnşai Hakkın Sona Ermesi Ne Demektir?
İnşai haklar, bir kez kullanıldığında geçerli olan ve hukuki durumu sona erdiren haklardır. Bu haklar kullanıldığında, ilgili hak veya hukuki ilişki ortadan kalkar ve sonradan geri alınamaz. Örneğin, bir sözleşmenin feshi, bozucu yenilik doğuran (inşai) bir hak olup, bu hakkın kullanılmasıyla önceki durum sona erer ve geri alınması mümkün değildir. Yeni bir hukuki durum yaratmak için ise tarafların yeniden bir sözleşme yapması gerekir.
Babalık Davası İnşai Dava Mıdır?
Babalık davası, mevcut bir hukuki durumu değiştiren ve yeni bir hukuki durum yaratan bir dava türüdür. Bu nedenle, babalık davası inşai dava olarak kabul edilir.
Boşanma Davası İnşai Dava Mıdır?
İnşai davalar, bireylerin medeni durumlarında değişiklik yaratan davalardır. Bu nedenle, boşanma davaları da inşai dava olarak değerlendirilir.
Ücretli danışmanlık veya avukatlık hizmeti almak için Enes Öztürk Hukuk Bürosu ile iletişim kurabilirsiniz.
Avukat Enes Efe ÖZTÜRK
ENES ÖZTÜRK HUKUK & DANIŞMANLIK BÜROSU